Yazdır

İran'ın Kürdistan Eyaleti

Osman Soysal tarafından yazıldı. Aktif .

[Palangan+village,+Kurdistan+province,+Iran.jpg] İran Kürdistanı eyaleti 28 000 kilometrekarelik bir yüzölçümüne sahiptir. Kuzeyde batı Azerbaycan ve Zencan eyaletleri, doğuda Hamedan eyaleti ve Zencan eyaletinin bir diğer bölümü, güneyde Kermanşah eyaleti ve batıda ise İran-Irak sınırı ile sınırdır. Dağlar, ormanlar, göller, şelaleler ve özgün köyleri ile ayrı bir güzelliğe sahip bu bölgeye her yıl binlerce eko turizm tutkunu akın etmektedir. Kırsal çevrenin korunması amacıyla burada birçok koruma bölgesi ilan edilmiştir.

 

 

KENTLER

1996 yılındaki nüfus sayımına göre, % 50’si kentlerde olmak üzere, bu eyalette toplam 1,3 milyon kişi yaşamaktadır. Eyaletin idari başkenti Senendec (Canandağı/Sanandaj) kentidir. Diğer önemli yerleşimler ise Baneh, Bicar, Divandareh, Gorveh, Kamyaran, Merivan, Sagez kentleridir.

1480 metre rakımlı Senendec, başkent Tahran’ın 512 kilometre güney-batısında bulunmaktadır. Antik çağdan beri var olan ve Orta Çağda yıkılan kent Safeviler döneminde bir eski yerleşimin yakınlarında kurulmuştur. Abidar Dağı ve çevresindeki ormanlar kentin yakınlarındaki bölgeye ayrı bir güzellik katmaktadır. Baneh, sınıra yakınlığı nedeniyle son yıllarda bir ticaret merkezi konumuna gelmiştir. Bicar, Senendec’in 140 kilometre kuzey-doğusunda, Zencan yolu üzerinde bulunur. Bu kente yüksek rakımı nedeniyle “İran’ın çatısı” da denilmektedir. Bicar’ın halı ve kilimleri çok meşhurdur. Milattan önce IX ncu ya da VIII nci yüzyıldan kalma Gamçagay kalesi kente 45 kilometre uzaklıktadır. Derin vadilerle çevrili bu kale bölgenin turistik çekim merkezlerinden biridir.

Divandareh kenti, Senendec’İn 100 kilometre kuzeyinde yer alır. Divandareh (Divandere) kentinin kuzey-doğusundaki Çehel Çeşme dağına her yıl birçok turist ve dağcı çıkmaktadır. Senendec-Hamadan yolu üzerinde, Senendec’in 87 kilometre doğusunda yer alan Gorveh kentinde, bir içme suyu kaynağı, birçok ırmak ve çok verimli bir ova yer almaktadır; bu doğal unsurlar asırlar öncesinde buraya insanların yerleşmesinde ve kentin kurulmasında etkin olmuştur. Senendec’in 65 kilometre güneyinde bulunan Kamyaran kenti, dağlardaki su kaynaklarıyla, şelaleleriyle, vadileri ve yamaçlardaki köyleriyle ünlüdür. Bu köylerden biri, Kamyaran’ın 47 kilometre kuzey batısındaki Palangan, Şirvan akarsuyuna dökülen bir derenin yakınlarında kurulmuştur. Köydeki evler özgün bir mimariyle taş kullanılarak, kademeli olarak inşa edilmişlerdir; yani alttaki evin çatısı üst taraftaki evin avlusunu oluşturmaktadır.

Senendec’in 125 kilometre kuzey-batısında yer alan Merivan kenti, bundan yüzlerce yıl önce kurulmuştur. Zarivar Gölü, çevresindeki ormanlar ve ilkbaharda manzaraların güzelliği İran-Irak sınırındaki bu kenti çekici kılmaktadır. Sınır ticaretinin gelişmesi de bu kentin son yıllarda gelişmesine yol açmıştır. Senendec’in 95 kilometre batısında yer alan Sarıabad kenti, Senendec-Merivan yolu üzerindedir. Bu bölge de yine özellikle ilkbaharları çok güzel manzarasıyla ve taşradaki özgün köyleriyle ünlüdür. Bu köylerden biri de Sarıabad’ın güney-batısında bulunan Uraman Taht köyüdür. Batı Azerbaycan yakınlarındaki Sagez kenti antik dönemde de yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Sagez’in 55 kilometre güney-doğusundaki Zivieh ören yeri, uzun geçmişe tanıklık etmektedir; Zivieh’teki buluntular milattan önce bininci yıllara kadar uzanmaktadır.

İran Kürdistanı, Iran’daki hayvancılığın merkezlerinden biridir ve özellikle bal olmak üzere tarımsal ürünler açısından zengin bir bölgedir. Buralarda sanayi pek gelişmemiştir. Buna karşın eyalet, halı, kilim ve guiveh adı verilen yün ayakkabıları gibi el sanatları ürünleriyle ün kazanmıştır.

 

DAĞLAR

Kürdistan eyaleti dağlık bir bölgedir. Ormanlık alanlarla ve yaylalarla kaplı dağları geniş vadiler birbirinden ayırır. En yüksek zirveleri, eyaletin güneyinde 3325 metre ile Şahu ve 3250 metre ile Kuh-e Pir, Divandareh’in batısında 3173 metre ile Şehel Çeşme ve Bicar’ın kuzeyinde yer alan 3120 metrelik Gareh Dağ zirveleridir. Genelde, eyaletin doğusuna ve güneyine gittikçe irtifa yükselmektedir. Bölgenin en yüksek yeri ile en alçak noktası arasındaki yükseklik farkı 2400 metredir; Şahu dağı 3300 metre, Baneh yakınlarındaki Lut bölgesinin irtifası ise 900 metredir. Dağlar, yaylalar ve vadiler, Kürdistan eyaleti yüzölçümünün %40’ını kaplamaktadır. Dağlar geçmişte meşe ormanlarıyla kaplıydı. Eyaletin kuzey-doğusunda bulunan yaylalar, önceleri mera olarak kullanılırdı; günümüzde ise tarımsal araziye dönüştürülmüşlerdir.

Sefid-rud, Zarineh-rud, Korkoreh, Gezel-Ozan, Şirvan gibi önemli ırmaklar Kürdistan eyaletindeki dağlardan doğarlar. Sefid-rud ırmağı kuzeye doğru akar, Azerbaycan eyaletinden geçer ve Hazar Denizine dökülür. Zarineh-rud ve Korkoreh ırmakları, Şehel Çeşme dağlarından doğarlar, kuzeye yönelirler ve Gudarz adı verilen mevkide birleşip Urumiye Gölüne dökülürler. Eyaletin en büyük akarsularından biri olan Gezel-Ozan ırmağı da aynı şekilde Şehel Çeşme dağının yüksekliklerinden doğar. Eyaletin güneyindeki ve güney-batısındaki bütün ırmakları bünyesinde toplayan Şirvan akarsuyu Kermanşah eyaletinin Uraman bölgesine ulaşıp, Alvand akarsuyu ile birleşir, ardından Irak’a vararak orada Dyaleh ırmağı adıyla Dicle’ye kavuşur. Yabani hayvanlar kış boyunca, bu akarsuyun çevresindeki bölgelerde toplaşırlar.

İKLİM

Kürdistan eyaletinde hava sıcaklığı Mayıs ayıyla Ekim arasında 22 ila 28 Santigrat derecedir. İlkbaharın ilk iki ayı boyunca çok yağış olur ve doğa yılın bu döneminde çok yeşillenir. Eyaletin batı kesimlerinde, özellikle de Baneh ve Merivan bölgelerinde 800 milimetrelik bir ortalama ile yağış oranı çok artar. Eyaletin orta ve doğu bölgelerinde, dağların bulutları engellemesi nedeniyle azalır. Burada iklim yazları kurak ve kışları soğuktur. Bir yıl içinde, sıfırın altında hava sıcaklığı kaydedilen gün sayısı Bicar’da 160, Senendec ve Kamyaran’da 110, Sagez ve Divandareh’te 113 ve Baneh ve Merivan’da ise 85 gündür.

TURİZM

Eyaletin en güzel doğal yerlerinden biri de Merivan’ın 2 kilometre batısında yer alan, 1285 metre rakımlı Zarivar gölüdür. Ormanlarla çevrili bu gölün büyüklüğü mevsimden mevsime değişmektedir; ortalama olarak 4,5 kilometre uzunluğunda, 2 kilometre genişliğinde ve 3 metre derinliğindedir. Kışın donan gölün suyu, yalnızca göl tabanında fışkıran su kaynaklarından beslenmektedir.

İran Kürdistanı, ülkenin en önemli ormanlık alanlarından birine sahiptir; ulusal sıralamada, yüzölçümü Hazar Denizi kıyısındaki ormanlık alanlardan sonra ikinci sırayı almaktadır. Yüzölçümleri Merivan bölgesinde 185 000 hektar, Baneh bölgesinde 50 000 hektar, Kamyaran’ın batısında ve Senendec’in güneyinde 78 000 hektar ve Sagez bölgesinde 7 000 hektarı bulmaktadır. Baneh ve Merivan’daki ormanlar ekolojik olarak büyük öneme sahiptir. Burada farklı meşe türleri, yabani armut ve elma ağaçları, ceviz ağaçları, yabani şam fıstığı, erik, badem ve vişne ağaçları bulunmaktadır.

31 000 hektarlık yüzölçümüyle 1971 yılında oluşturulan Bicar Milli parkı, uzun süre eyaletteki tek doğal koruma bölgesi olma özelliğini korumuştur. On yıldır, İran Çevre Koruma Örgütü, politikasını , sekiz yıl süren Iran-Irak savaşından büyük zarar gören İran Kürdistanı’ndaki çevrenin korunması üzerinde yoğunlaştırdı. 37 000 hektarlık yüzölçümüyle Gorveh yöresinde bulunan Badr ve Perişan koruma bölgeleri, 40 000 hektarlık yüzölçümüyle Sagez’deki Abdülrezzak koruma bölgesi, 57 000 hektarı aşan yüzölçümüyle Kamyaran, Merivan ve Sarıabad arasında kalan Kusalan ve Şahu bölgeleri, çevrenin korunması yolunda alınan önlemlerin somut sonuçlarıdır. Bu koruma alanları, ermeni koyunu ve koçu, İran sarı geyiği gibi nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan bölgeye has bazı hayvan türlerinin yaşam yerleridir. Bu bölgelerde aynı zamanda boz ayı, panter ve yabani keçiler, kurtlar, yaban domuzları, tilkiler, sırtlanlar ve çakallar yaşamaktadır. Koruma alanları keklik, yaban ördekleri, kartallar, şahinler, bülbüller, yeşil ağaçkakanlar ve kuğular gibi birçok kuş türünü de barındırmaktadır. Bunun dışında her yıl birçok göçmen kuş da bölgeye uğramaktadır.

Kürdistan eyaletindeki güzel manzaralar, ormanlar, köyler, su kaynakları ve göller, bölgenin eko turizm açısından da bir potansiyel barındırdığını göstermektedir. Her yıl birçok dağcı dağlara tırmanmak için eyaleti ziyaret etmektedir. Kış boyunca kar örtüsünün yerden kalkmayışı, buralarda kayak pistlerinin yapımına olanak sağlamaktadır. Turizm, eyaletin ekonomik etkinliklerine soluk aldırabilecek bir alan olacaktır.

 

Bu makale yazılırken aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır:

-           Mohammad Ebrahim Zâre’i, “Sim’a-ye mirâs-e farhangui-ye Kordestân” , Kültürel Miras Yayınları, Tahran, 2002.

-           “Tavânmandi-hâyé ostân-e Kordestân dar zamineh-hâye mirâs-e farhangui va gardeshgari”, Kürdistan Eyaleti resmi sitesinde yayınlanan makale www.ostan-kd.ir 18.01.2010. 

-           İran Çevre Koruma Örgütü sitesi www.irandoe.org 20.01.2010.     

-           İran Bank Melli sitesinde, Kürdistan flora ve faunası hakkında yayınlanan makale www.bmi.ir 24.01.2010

 

La revue de Teheran dergisinin Mart 2010 tarih ve 52 nolu sayısında Djamilah Zia imzasıyla yayınlanan Fransızca makaleden Türkçeye çevrilmiştir.